Mở đầu
Darwin từng nói:
Loài có thể tồn tại đến cuối cùng không phải loài mạnh nhất, cũng không phải loài thông minh nhất, mà là loài phản ứng nhanh nhất trước sự thay đổi.
Đó chính là “quy luật rừng xanh”.
Nhưng sự đào thải khốc liệt ấy không chỉ tồn tại trong tự nhiên.
Bước vào thời đại Internet, xã hội loài người cũng vận hành theo một quy luật tương tự:
Không chịu thay đổi, sớm muộn cũng bị thời đại bỏ lại phía sau.
01
Những năm 1760, chiếc máy kéo sợi Jenny cải tiến xuất hiện, mở màn cho cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ nhất.
Công việc trước đây cần tới 7-8 công nhân thì giờ chỉ một chiếc máy đã có thể xử lý cùng lúc.
Rất nhiều người còn chưa kịp hiểu chuyện gì xảy ra thì đã bị thông báo mất việc.
Mất kế sinh nhai, không còn nguồn thu nhập, nhiều công nhân xem máy móc là nguyên nhân khiến họ rơi vào cảnh nghèo khó. Thậm chí có người còn tràn vào nhà máy đập phá thiết bị để phản đối.
Nhưng ngoài việc trút giận, chẳng điều gì thay đổi.
Bởi thời đại công nghiệp khi ấy đã là xu thế không thể đảo ngược.
Lịch sử luôn lặp lại theo những cách khác nhau.
Năm 2018, thành phố Đường Sơn (Trung Quốc) dỡ bỏ toàn bộ trạm thu phí cầu đường.
Các nhân viên thu phí đồng loạt phản đối.
Có người nghẹn ngào nói:
“Tuổi trẻ của tôi đều ở trạm thu phí cả rồi. Giờ tôi đã 36 tuổi, muốn học cái mới cũng không học nổi nữa.”
Người khác bất lực:
“Tôi chỉ biết thu phí, ngoài ra chẳng biết làm gì. Nếu đi làm phục vụ nhà hàng thì ít ra còn phải nhớ tên món ăn, còn tôi bây giờ cái gì cũng không biết.”
Có lẽ chính họ cũng không hiểu nổi, vì sao “bát cơm sắt” ổn định trong mắt thế hệ trước lại bỗng dưng biến thành gánh nặng chỉ sau một đêm.
Máy móc không sai.
Doanh nghiệp cũng không sai.
Sai càng không phải là thời đại.
Nhưng thời đại vốn dĩ luôn tàn nhẫn như thế.
Nó sẽ không dừng lại chỉ vì ai đó chưa kịp thích nghi.
Dòng chảy của xã hội vẫn không ngừng tiến về phía trước. Và trong guồng quay ấy, thứ đáng sợ nhất không phải là chậm chạp, mà là mãi giậm chân tại chỗ.
02
Trong khi nhiều người vẫn chưa kịp thích nghi, thế giới bên ngoài đã thay đổi từng ngày.
Tại Hàng Châu, khách sạn “tương lai” của Alibaba đã bắt đầu đi vào hoạt động.
Robot có thể nhận diện khuôn mặt để làm thủ tục check-in cho khách.
Điều hòa, TV, đèn, rèm cửa trong phòng đều không cần chạm tay điều khiển. Chỉ cần nói một câu, trợ lý thông minh sẽ tự động thực hiện.
Từ gọi món, phục vụ đến thanh toán khi trả phòng, robot đều có thể xử lý trơn tru.
Tại trung tâm logistics Cainiao của Alibaba, kho vận đã gần như tự động hoàn toàn.
Sau khi khách đặt hàng, robot sẽ tự lấy hàng từ kho, cánh tay máy phân loại sản phẩm, dán mã vận đơn rồi chuyển đến từng khu vực khác nhau mà gần như không cần con người can thiệp.
Siêu thị không người, ngân hàng không nhân viên giờ đã chẳng còn xa lạ.
Ở Thượng Hải, thậm chí còn xuất hiện đội xe quét rác tự lái.
Không cần tài xế, cứ đến 2 giờ sáng là xe tự chạy theo tuyến đường được lập trình sẵn, quét dọn, đổ rác rồi quay về bãi đỗ.
Chúng còn có thể tự nhận diện vật cản, dừng đèn đỏ và tránh người đi đường.
Điều đáng nói là công việc vốn cần 10 công nhân vệ sinh làm cả ngày, giờ chiếc xe chỉ mất khoảng 2 tiếng để hoàn thành.
Khi thanh toán điện tử, robot và nền kinh tế số làm mọi thứ nhanh hơn, chính xác hơn con người, việc bị thay thế chỉ còn là vấn đề thời gian.
- Nhân viên ngân hàng.
- Tài xế.
- Thu ngân.
- Kế toán.
- Phóng viên.
- Công nhân lắp ráp.
- Nhân viên vệ sinh...
Rất nhiều nghề nghiệp quen thuộc đang dần bị đảo lộn bởi thời đại công nghệ số.
03
Ngày 25/9/2019, Chủ tịch kiêm CEO Alibaba Trương Dũng tuyên bố tại Hội nghị Vân Thê:
“Toàn xã hội đang bước vào kỷ nguyên kinh tế số.”
Một nhóm người hào hứng đón nhận tương lai.
Nhưng cũng có rất nhiều người dùng thái độ thờ ơ để che giấu sự hoang mang của mình.
Giống như thời kỳ đầu cải cách mở cửa ở Trung Quốc.
Khi ấy, nhiều người cho rằng những ai bỏ việc nhà nước để ra ngoài kinh doanh đều quá liều lĩnh.
Dù nhà máy không còn phát đạt như trước nhưng ít ra vẫn ổn định. Bỏ “biên chế” để lao ra thương trường thì có thể làm nên chuyện gì?
Nhưng đến cuối cùng, chính những người từng chê bai lại phải đi làm thuê cho bạn cũ.
Đầu những năm 2000, không ít người từng xem thường Internet.
Nghe chuyện dùng Alipay để thanh toán còn cảm thấy rườm rà, phiền phức.
Thế nhưng người bán hàng rong đầu tiên chấp nhận thanh toán online năm đó, giờ có khi đã sở hữu khối tài sản hàng chục triệu tệ.
Còn hôm nay, chính chúng ta lại dùng ví điện tử để trả tiền, đóng điện nước, kiểm tra bảo hiểm xã hội mỗi ngày và thấy mọi thứ quá tiện lợi.
Vài năm trước, bán hàng online, làm KOL hay livestream từng bị xem là công việc “không đàng hoàng”.
Nhưng hiện tại, có những streamer chỉ một buổi livestream đã bán được lượng hàng trị giá hàng trăm triệu.
Bạn sẽ nhận ra:
Những người dám thay đổi luôn tiến gần thành công hơn một chút.
Người chạy về phía trước chưa chắc ai cũng thắng.
Nhưng đứng yên một chỗ thì chắc chắn sẽ bị thời đại bỏ lại.
04
Không ai có thể mãi bịt tai trước thay đổi rồi trốn trong vùng an toàn quen thuộc cả đời.
Khi thời đại số đến gần, điều đầu tiên mỗi người nên tự hỏi là:
Công việc của mình có bị AI thay thế không?
Từ năm 2016, tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới ở Davos, một báo cáo mang tên Tương lai của việc làm từng dự đoán:
Đến năm 2020, khoảng 7,1 triệu lao động tại 15 quốc gia công nghiệp phát triển nhất thế giới sẽ mất việc vì robot và tự động hóa.
Dĩ nhiên, thời đại mới cũng tạo ra thêm khoảng 2 triệu công việc khác.
Nhưng vấn đề nằm ở chỗ:
Thời đại đã đưa ra một yêu cầu hoàn toàn mới - con người phải biết sống chung với công nghệ số.
Nhiều người luôn hỏi:
“Trong thế giới số hóa, tương lai của tôi nằm ở đâu?”
Thật ra câu trả lời rất đơn giản:
Khả năng của bạn có thể chuyển đổi thành “giá trị số” hay không.
Alibaba từng mở một đợt tuyển dụng rất đặc biệt.
Họ tìm những công nhân lành nghề có hơn 10 năm kinh nghiệm. Nhưng công việc không phải để họ tiếp tục nghề cũ, mà là “đào tạo bộ não công nghiệp” cho robot.
Nói cách khác:
Họ dùng chính kinh nghiệm của mình để dạy robot thay thế mình.
Nghe có vẻ tàn nhẫn.
Nhưng thực chất, đó lại là một kiểu “tiến hóa”.
Bởi họ đã biến kỹ năng của bản thân thành dữ liệu, thành tri thức số hóa.
Trước đây, chúng ta thường nói:
“Làm nghề gì thì phải giỏi nghề đó.”
Điều đó không sai.
Nhưng trong thời đại này, nếu chọn nhầm ngành, dù bạn có làm giỏi đến đâu cũng vẫn có thể bị đào thải.
Muốn không bị bỏ lại phía sau, chỉ chăm chỉ thôi là chưa đủ.
Quan trọng hơn là phải nỗ lực đúng hướng.
Chủ động thay đổi có thể rất đau đớn, nhưng đôi khi đó lại là cơ hội để lột xác.
Thế giới đang thay đổi từng ngày từng giờ.
Bạn cũng phải nhanh hơn chính mình của hôm qua.
Bởi kế hoạch không bao giờ đuổi kịp biến động.
Và thích nghi thôi vẫn chưa đủ - con người buộc phải liên tục tiến hóa.
05
Sự khác biệt lớn nhất giữa người với người thật ra nằm ở cách tư duy.
Thời đại đang nâng cấp từng ngày, nên tư duy của con người cũng phải thay đổi theo. Nếu không, sớm muộn cũng bị đào thải.
Trong thời đại cũ, phần lớn mọi người quen với kiểu “tư duy tuyến tính”.
Tức là tin rằng mọi thứ đều phát triển theo quy luật có thể dự đoán trước.
Bạn lập kế hoạch, chuẩn bị kỹ lưỡng, rồi từng bước đi đến kết quả mong muốn.
Vì thế, doanh nghiệp thích lập ngân sách, xây chiến lược dài hạn, lên đủ loại kế hoạch chi tiết.
Nhưng hiện tại, mọi thứ không còn vận hành theo đường thẳng nữa.
Thế giới bắt đầu xuất hiện ngày càng nhiều “điểm gãy”.
Những biến cố bất ngờ và khó đoán dần trở thành trạng thái bình thường.
Ngày trước, chuyện đột biến chỉ là ngoại lệ.
Còn bây giờ, chính sự bất ổn mới là điều quen thuộc nhất.
Một công ty có thể sụp đổ chỉ sau vài tháng.
Một ngành nghề có thể biến mất chỉ sau vài năm.
Một xu hướng hôm nay còn bùng nổ, ngày mai đã lỗi thời.
Trong hoàn cảnh đó, con người phải làm sao?
06
Khi nói về thành công của Alibaba, Jack Ma từng chia sẻ một điều rất thú vị:
“Từ lúc khởi nghiệp đến nay, tôi chỉ viết đúng một bản kế hoạch kinh doanh.”
Ông cho rằng kế hoạch dù hoàn hảo đến đâu cũng sẽ mất ý nghĩa khi môi trường thay đổi.
Điều quan trọng nhất không phải là lập kế hoạch giỏi, mà là khả năng phản ứng kịp thời trước biến động.
Bởi thương trường chưa bao giờ vận hành đúng như những gì con người tưởng tượng.
Nhìn lại mới thấy, hơn 20 năm trước Jack Ma đã sở hữu kiểu “tư duy điểm gãy”.
Ông xem thay đổi là chuyện bình thường.
Xem bất định là trạng thái mặc định của thế giới.
Đó mới thực sự là tư duy Internet.
Trên mạng từng có một câu chuyện rất nổi tiếng về Nokia.
Một cựu nhân viên lâu năm tiết lộ:
Thời kỳ đỉnh cao, Nokia từng xây dựng một hệ thống dữ liệu người dùng khổng lồ trên toàn cầu.
Họ thuê hàng loạt công ty nghiên cứu thị trường, bỏ ra số tiền khổng lồ để phỏng vấn hàng chục nghìn khách hàng.
Kho dữ liệu ấy chi tiết đến mức:
Muốn làm sản phẩm mới, họ chỉ cần mở hệ thống là có thể biết khách hàng bao nhiêu tuổi, sống ở đâu, làm nghề gì, thích gì, sẵn sàng chi bao nhiêu tiền để mua điện thoại, bao lâu đổi máy…
Tất cả đều được tính toán cực kỳ bài bản.
Thế nhưng cuối cùng, Nokia vẫn bị Apple đánh bại chỉ bằng một chiếc iPhone.
Điều đáng nói là khi Steve Jobs tạo ra iPhone, ông gần như không có “chân dung khách hàng” nào cả.
Ông chỉ dựa vào trực giác, cảm hứng và niềm tin vào sản phẩm.
Vậy mà chiếc điện thoại ấy lại khiến cả thế giới phát cuồng ngay từ lần đầu xuất hiện.
07
Warren Buffett từng nói một câu rất nổi tiếng:
“Một sự đúng đắn mơ hồ còn tốt hơn một sai lầm chính xác.”
Chỉ cần hướng đi đúng là đủ.
Càng cố kiểm soát mọi chi tiết, con người càng dễ lạc trong vô số thứ vụn vặt và quên mất mục tiêu ban đầu.
Trong thời đại Internet, nếu lúc nào cũng làm việc theo quy trình cứng nhắc, bạn rất dễ rơi vào cảnh tiêu tốn thời gian cho những thứ vô nghĩa:
Họp hành triền miên.
Báo cáo chồng chất.
Quy trình rườm rà.
Chuẩn bị rất nhiều nhưng cuối cùng chẳng tạo ra giá trị thực tế nào.
Giống như xây một “phòng tuyến Maginot” tưởng chừng kiên cố nhưng hoàn toàn vô dụng trước thực tế thay đổi.
Thời đại này thay đổi quá nhanh.
Con người cũng nên như vậy.
Chỉ cần phương hướng đúng, định vị đúng, hãy tập trung làm tốt việc của mình.
Đừng cố ép mọi chuyện phải diễn ra đúng như kế hoạch.
Càng cố kiểm soát mọi thứ, bạn càng khó thích nghi với xã hội hiện tại.
Từ bây giờ, chúng ta không thể tiếp tục dùng tư duy cũ để nhìn thế giới mới.
Điều cần học không phải là kiểm soát mọi biến động, mà là thích nghi với chúng.
Bởi tương lai, mọi thứ đều sẽ ở trạng thái liên tục thay đổi:
- Sản phẩm.
- Nền tảng.
- Dịch vụ.
- Công nghệ.
Ngay cả chính con người cũng vậy.
Ngày trước, chúng ta chỉ nhìn vào kết quả.
Còn tương lai sẽ là thời đại của quá trình.
Bạn không thể biết chính xác mình sẽ đi đến đâu.
Điều duy nhất có thể làm là vừa đi vừa điều chỉnh, vừa thay đổi vừa trưởng thành.
Quan trọng không phải đích đến cuối cùng là gì.
Mà là khả năng tiến hóa không ngừng trong suốt hành trình đó.
08
Dù vậy, vẫn có rất nhiều người tiếp tục dành phần lớn thời gian cho việc lập kế hoạch, nghiên cứu và đánh giá.
Nhưng thật ra, trên đời này chỉ có một kiểu “nghiêm túc” thực sự có giá trị:
Đó là nghiêm túc với điều mình thật sự muốn làm.
Còn kiểu “nghiêm túc” giả tạo nhất là cố tạo ra thật nhiều quy trình chỉ để bản thân cảm thấy yên tâm.
Trong thế giới tương lai, điều quan trọng nhất là tập trung toàn bộ năng lượng vào điều bạn nên làm.
Phần còn lại, cứ để thời gian trả lời.
Nếu phải dùng một từ để mô tả tương lai, có lẽ đó là:
“Dòng chảy.”
Mọi thứ đều đang chuyển động không ngừng.
Cân bằng rồi phá vỡ cân bằng.
Ổn định rồi lại tái cấu trúc.
Đó mới là trạng thái thật của thế giới.
Vì thế, điều duy nhất chúng ta có thể làm là:
Luôn sẵn sàng trước mọi thay đổi.
Không ngừng cập nhật nhận thức.
Liên tục làm mới chính mình.
Khi bạn giữ được trạng thái ấy, bạn cũng sẽ trở thành một con người “chuyển động”.
Luôn khao khát học hỏi.
Luôn sẵn sàng thay đổi.
Và cuối cùng, hòa cùng nhịp tiến hóa của thế giới.
Đó mới là năng lực giúp một người đứng vững lâu dài.
09
Điều đáng sợ nhất trên đời là gì?
Là thế giới đã thay đổi hoàn toàn…
Nhưng bạn vẫn là phiên bản cũ của chính mình.
Thế giới hiện đại khác rất xa thời đại trước đây.
Ngày xưa, mọi thứ phát triển theo logic tuyến tính: ổn định, liên tục và có thể dự đoán.
Vì vậy con người thích lập kế hoạch dài hạn và chuẩn bị thật kỹ.
Nhưng hiện tại, mọi thứ đều biến động quá nhanh.
Tuổi thọ doanh nghiệp ngắn hơn.
Chu kỳ sản phẩm ngắn hơn.
Cơ hội cũng vụt qua nhanh hơn bao giờ hết.
Vì thế, chúng ta buộc phải học “tư duy điểm gãy”.
Tức là giữa vô vàn thay đổi, phải giữ thật chắc một “điểm” cốt lõi của bản thân:
Có thể là năng lực.
Có thể là giá trị riêng.
Có thể là lợi thế không dễ thay thế.
Lấy cái bất biến để ứng phó với vạn biến.
Đôi khi, chuẩn bị quá nhiều lại là lãng phí.
Kế hoạch hoàn hảo nhất chưa chắc đã hữu ích nhất.
Bởi chi phí cho việc “chuẩn bị mọi thứ” đôi khi còn lớn hơn cả giá trị thật sự nó mang lại.
Kế hoạch không bao giờ theo kịp biến động.
Mà biến động thì luôn thua kém khả năng tiến hóa của con người.
Nhà Phật gọi đó là “vô thường”.
Vạn vật trên đời vốn dĩ luôn thay đổi.
Không có điều gì mãi mãi đứng yên.
Kinh Kim Cang từng viết:
“Mọi pháp hữu vi đều như mộng huyễn, bọt nước, sương mai hay tia chớp.”
Tất cả những gì chúng ta nhìn thấy, nói ra hay nắm giữ đều đang thay đổi từng giây.
Ngay khi bạn nghĩ mình đã hiểu rõ một thứ, nó có thể đã khác đi rồi.
Binh pháp Tôn Tử cũng có câu:
“Binh vô thường thế, thủy vô thường hình.”
Nước không có hình dạng cố định.
Chiến thuật cũng không có khuôn mẫu bất biến.
Người thực sự mạnh là người biết điều chỉnh bản thân theo hoàn cảnh.
Thế giới này, điều duy nhất không thay đổi chính là sự thay đổi.
Và người có thể liên tục thích nghi với thời đại, mới là người đi xa nhất.
