Từng được săn lùng với giá đắt đỏ, 3 “thần dược” một thời nay dần mất sức hút: Bạn đã từng mua loại nào?
Có một thực tế khá thú vị trên thị trường thực phẩm chức năng và sản phẩm bồi bổ sức khỏe tại Trung Quốc: chỉ cần một sản phẩm được gắn với hai chữ “bổ thận”, giá bán gần như có thể tăng vọt chỉ sau một đêm.
Dù đó là một loại củ mọc trên vùng núi Nam Mỹ hay lớp vỏ cây đến từ châu Phi, chỉ cần được quảng bá là có tác dụng tăng cường sinh lực, giá trị của chúng có thể từ vài chục nghìn đồng đội lên hàng triệu đồng. Trong nhiều năm qua, không ít sản phẩm từng được tung hô như “thần dược”, kéo theo những cơn sốt tiêu dùng và những khoản chi không hề nhỏ từ người mua.
Bước sang năm 2026, ngành thực phẩm bảo vệ sức khỏe tại Trung Quốc đang đối mặt với làn sóng siết chặt quản lý chưa từng có. Từ tháng 3 năm nay, cơ quan quản lý thị trường nước này triển khai chiến dịch kéo dài 6 tháng nhằm xử lý các hành vi quảng cáo sai sự thật trong hoạt động kinh doanh thực phẩm và thực phẩm chức năng trên môi trường mạng.
Cùng với đó, các quy định mới về giám sát thương mại điện tử qua livestream và trách nhiệm đảm bảo an toàn thực phẩm của người bán lần lượt có hiệu lực. Điều này được xem là dấu chấm hết cho thời kỳ nhiều người bán có thể thoải mái phóng đại công dụng sản phẩm để thu hút khách hàng.
Nhìn lại trong bối cảnh hiện nay, những “thần dược giá trên trời” từng gây sốt thị trường càng trở thành bài học đáng suy ngẫm.
Maca: Từ “nhân sâm Peru” đến cảnh rớt giá thê thảm
Maca được đưa từ Peru vào tỉnh Vân Nam (Trung Quốc) từ năm 2002 và nhanh chóng thích nghi với điều kiện khí hậu vùng cao nguyên Lệ Giang.
Thực chất, đây chỉ là một loài thực vật thuộc họ cải, có họ hàng khá gần với các loại rau quen thuộc như cải bắp hay củ cải. Tuy nhiên, trong các chiến dịch quảng bá, điều đó hiếm khi được nhắc tới.
Thay vào đó, Maca được gắn với biệt danh đầy hấp dẫn như “Viagra từ thực vật”, đánh trúng tâm lý lo ngại về sức khỏe sinh lý của không ít người.
Giá Maca từng tăng với tốc độ chóng mặt. Năm 2011, Maca vàng tại Vân Nam có giá bán buôn khoảng 220 NDT/kg. Chỉ ba năm sau, ngay cả loại chất lượng thấp nhất cũng được bán với giá khoảng 400 NDT/kg, còn Maca đen hoặc Maca tím có thể đạt tới hàng nghìn NDT mỗi kg.
Ở thời kỳ đỉnh cao, một số loại Maca đỏ phơi khô thậm chí được giao dịch với mức giá gần 3.000 NDT/kg.
Lợi nhuận hấp dẫn khiến nông dân tại Vân Nam, Tứ Xuyên, Quý Châu và Tây Tạng đồng loạt mở rộng diện tích trồng.
Kết cục không quá khó đoán.
Chỉ trong giai đoạn 2011 - 2015, diện tích trồng Maca trên toàn quốc tăng từ 3.200 mẫu lên tới 600.000 mẫu. Sản lượng từ khoảng 200 tấn vọt lên hơn 31.000 tấn, tức tăng hơn 150 lần chỉ trong vòng 5 năm.
Nguồn cung bùng nổ khiến giá lao dốc không phanh.
Từ mức khoảng 120 NDT/kg, giá Maca có thời điểm rơi xuống chỉ còn khoảng 1 NDT/kg. Nhiều hộ nông dân phải chứng kiến sản phẩm tồn đọng ngoài đồng vì không có thương lái thu mua.
Điều đáng chú ý là cho đến nay, cơ quan chức năng Trung Quốc mới chỉ phê duyệt bột Maca như một loại thực phẩm mới. Những công dụng thường được quảng cáo như tăng cường sinh lực nam giới hay bổ thận vẫn chưa có đủ bằng chứng lâm sàng để chứng minh.
Nói cách khác, Maca không phải là “thần dược” như nhiều người từng tin tưởng.
Đông trùng hạ thảo: Huyền thoại lâu đời nhưng không còn thời hoàng kim
Nếu Maca là cơn sốt mới nổi thì đông trùng hạ thảo lại là một trong những biểu tượng bền bỉ nhất của thị trường sản phẩm bồi bổ sức khỏe.
Loại dược liệu này hình thành từ quá trình ấu trùng bướm bị nấm ký sinh. Vào mùa đông, chúng tồn tại dưới lòng đất dưới dạng “con sâu”, đến mùa hè nấm phát triển và mọc lên khỏi mặt đất giống như một ngọn cỏ.
Chính cái tên “đông trùng hạ thảo” đã mang màu sắc huyền bí, rất phù hợp với quan niệm dưỡng sinh truyền thống của người Á Đông. Theo thời gian, yếu tố này càng được giới kinh doanh khai thác mạnh mẽ.
Vào cuối thập niên 1990, đông trùng hạ thảo loại thượng hạng đã có giá hơn 10.000 NDT mỗi cân. Nếu quy đổi theo sức mua hiện nay, con số này tương đương hàng chục nghìn USD.
Tuy nhiên, thị trường đã thay đổi đáng kể trong những năm gần đây.
Năm 2025, giá đông trùng hạ thảo tại Trung Quốc giảm khoảng 30%, trong đó các loại kích thước nhỏ ghi nhận mức giảm sâu nhất.
Theo số liệu từ chỉ số giá đông trùng hạ thảo hoang dã Ngọc Thụ, tính đến tháng 4/2026, giá sản phẩm này đã giảm hơn 23% so với giai đoạn cơ sở.
Nguyên nhân chủ yếu đến từ việc người tiêu dùng thắt chặt chi tiêu và nhu cầu quà tặng cao cấp suy giảm.
Dù vậy, khác với Maca, đông trùng hạ thảo là dược liệu đã được ghi chép trong y học cổ truyền từ hàng trăm năm trước. Theo quan niệm Đông y, nó có tác dụng hỗ trợ bổ phổi, bổ thận và tăng cường thể trạng.
Song, nhiều chuyên gia cho rằng giá trị thực tế của sản phẩm không hoàn toàn tương xứng với mức giá đắt đỏ trên thị trường.
Một cân đông trùng hạ thảo có thể trị giá hàng chục nghìn, thậm chí hàng trăm nghìn NDT, nhưng phần lớn mức giá này đến từ sự khan hiếm và tính biểu tượng hơn là hiệu quả vượt trội về mặt dược lý.
Thiết bì thạch hộc: Từ “cỏ bất tử” đến sản phẩm nuôi trồng đại trà
Thiết bì thạch hộc từng được ca ngợi bằng hàng loạt mỹ từ như “cỏ bất tử”, “cỏ hồi sinh” hay “đứng đầu cửu đại tiên thảo”.
Khoảng 10 năm trước, loại dược liệu này từng có giá vượt 10.000 NDT mỗi cân.
Trong đó, nổi tiếng nhất là giống Mễ hộc được cho là chỉ sinh trưởng tự nhiên tại Hoắc Sơn, tỉnh An Huy. Có thời điểm, sản phẩm này được bán theo gram với mức giá ngang ngửa vàng.
Tuy nhiên, ít người biết rằng Mễ hộc là thực vật được bảo vệ cấp quốc gia tại Trung Quốc, việc khai thác trong tự nhiên bị pháp luật nghiêm cấm.
Ngày nay, cả thiết bì thạch hộc lẫn Mễ hộc đều đã được nhân giống và trồng thành công trên quy mô lớn.
Điều đó đồng nghĩa phần lớn sản phẩm lưu thông trên thị trường hiện nay đều là hàng nuôi trồng nhân tạo, khiến yếu tố khan hiếm từng đẩy giá lên cao không còn như trước.
Thạch hộc “hàng rừng” có thật sự tồn tại?
Nếu hiện nay vẫn có người bán khẳng định sản phẩm của mình là “thạch hộc hoang dã”, “hái trực tiếp trên núi”, người tiêu dùng nên cẩn trọng.
Hoặc đó là quảng cáo sai sự thật, hoặc nguồn gốc sản phẩm có thể liên quan đến hành vi khai thác trái phép.
Các chuyên gia thuộc Viện Khoa học Nông nghiệp Vân Nam từng nhận định rằng nhiều mặt hàng như thạch hộc, trà Phổ Nhĩ hay Maca đều từng trải qua một kịch bản tương tự: được giới đầu cơ và dòng vốn tài chính đẩy giá lên cao trước khi thị trường quay về giá trị thực.
Thiên ma: Từ vị thuốc quen thuộc đến cơn sốt giá bạc triệu
Khác với những cái tên kể trên, thiên ma vốn là một vị thuốc Đông y có lịch sử sử dụng lâu đời.
Tại nhiều vùng nông thôn phía Nam Trung Quốc, thiên ma từ lâu được dùng để hỗ trợ giảm đau đầu, chóng mặt và một số triệu chứng liên quan đến thần kinh.
Vào thập niên 1980 - 1990, đây là loại dược liệu khá phổ biến, giá cả phải chăng và xuất hiện trong nhiều gia đình.
Thế nhưng từ cuối những năm 1990, khi giới đầu cơ bắt đầu chú ý đến thị trường dược liệu, giá thiên ma liên tục bị đẩy lên cao. Từ mức chỉ vài hào một cân, có thời điểm loại dược liệu này được giao dịch với giá tới 1.000 NDT/cân.
Xét về bản chất, đây là một ví dụ điển hình trong kinh tế nông nghiệp.
Giá tăng mạnh đã kích thích phong trào mở rộng diện tích trồng thiên ma tại nhiều địa phương như Trùng Khánh, Quý Châu, Hồ Nam hay Tứ Xuyên.
Khi nguồn cung vượt xa nhu cầu thực tế, giá bán tất yếu lao dốc.
Dù vậy, thiên ma có một lợi thế mà Maca không có: đây là dược liệu được ghi nhận chính thức trong dược điển. Sau khi cơn sốt qua đi, thị trường vẫn duy trì nhu cầu ổn định, chỉ là mức giá “trên trời” trước đây không còn cơ hội quay trở lại.
Nhục thung dung: “Vua bổ thận” chỉ còn là dĩ vãng
Một cái tên khác từng gây sốt là nhục thung dung.
Trong các chiến dịch quảng cáo, loại dược liệu này được gắn với những mỹ từ như “vàng mềm của sa mạc” hay “vua bổ thận”.
Khoảng năm 2003, giá nhục thung dung từng lên tới 1.000 NDT mỗi cân. Thời kỳ cao điểm nhất, thị trường thậm chí xuất hiện những giao dịch lên tới hàng chục nghìn NDT/cân.
Trên truyền hình, sản phẩm này được quảng bá như một “bí quyết tăng cường bản lĩnh đàn ông”, thu hút không ít người chi mạnh tay.
Nhưng thị trường sau đó đã chứng minh một thực tế khác.
Tính đến đầu năm 2026, giá nhục thung dung loại phổ thông chỉ còn khoảng 40 NDT/kg, một số loại khác dao động từ 15 - 20 NDT/kg, giảm hơn 90% so với thời kỳ đỉnh cao.
Về mặt dược liệu, nhục thung dung có tác dụng hỗ trợ nhuận tràng và cải thiện tình trạng táo bón. Tuy nhiên, danh xưng “vua bổ thận” phần lớn được xem là sản phẩm của hoạt động tiếp thị hơn là bằng chứng khoa học rõ ràng.
Điều đáng chú ý là hiện nay nhiều doanh nghiệp đã chuyển hướng sử dụng nhục thung dung như một nguyên liệu bổ trợ trong các dòng sản phẩm chăm sóc sức khỏe thay vì tiếp tục xây dựng hình ảnh “thần dược”. Điều này phản ánh xu hướng thị trường đang dần trở về giá trị thực.
Kim tuyến liên: Từng đắt ngang vàng, nay được trồng đại trà
Kim tuyến liên cũng là một cái tên từng gây choáng váng về giá.
Ở thời kỳ sốt nóng nhất, loại cây này được đồn thổi có giá lên tới hàng trăm nghìn NDT mỗi cân, được xếp ngang hàng với đông trùng hạ thảo trong nhóm dược liệu cao cấp.
Nhiều quảng cáo còn khẳng định đây là loại thảo dược chỉ dành cho hoàng đế thời xưa.
Dù cách quảng bá này khá cũ kỹ, nó vẫn đánh trúng tâm lý sính hàng quý hiếm của không ít người tiêu dùng.
Lợi nhuận quá lớn đã kéo theo làn sóng khai thác ồ ạt trong tự nhiên, khiến nguồn kim tuyến liên hoang dã từng đứng trước nguy cơ cạn kiệt.
Bước ngoặt xuất hiện khi công nghệ nhân giống và nuôi trồng nhân tạo đạt được đột phá vào khoảng năm 2006.
Từ đó đến nay, hơn 90% sản lượng trên thị trường đều đến từ các vùng trồng chuyên canh.
Nguồn cung tăng mạnh khiến giá bán giảm sâu. Hiện nay, kim tuyến liên tươi nuôi trồng chỉ còn có giá vài trăm NDT mỗi cân.
Câu chuyện của kim tuyến liên cho thấy một thực tế phổ biến trên thị trường dược liệu: giá cao không đồng nghĩa với hiệu quả cao.
Trong nhiều trường hợp, thứ người tiêu dùng bỏ tiền mua thực chất là sự khan hiếm, chứ không phải giá trị y học vượt trội.
Cabinda: “Thần dược tăng cường sinh lực” bị xếp vào nhóm độc hại
Trong danh sách những sản phẩm từng được săn lùng với giá đắt đỏ, vỏ cây Cabinda là trường hợp đặc biệt nhất.
Đây cũng là sản phẩm duy nhất bị cơ quan quản lý Trung Quốc xác định rõ thuộc nhóm nguyên liệu có độc tính và không được sử dụng làm thực phẩm.
Loại vỏ cây này có nguồn gốc từ Angola (châu Phi), chứa các alkaloid như yohimbine nên từng được quảng bá là “Viagra từ thiên nhiên”.
Nhờ những lời đồn thổi về khả năng tăng cường sinh lý nam giới, giá Cabinda có thời điểm lên tới khoảng 3.000 NDT mỗi cân.
Tuy nhiên, vào cuối năm 2025, cơ quan chức năng Trung Quốc chính thức đưa Cabinda vào danh mục nguyên liệu không được phép sử dụng trong thực phẩm do tiềm ẩn nguy cơ gây hại cho sức khỏe.
Các chuyên gia cảnh báo hoạt chất yohimbine có thể gây tim đập nhanh, rối loạn huyết áp, kích động thần kinh, rối loạn hành vi và trong trường hợp nghiêm trọng có thể dẫn tới biến cố tim mạch hoặc đột quỵ.
Nói cách khác, nhiều người bỏ số tiền lớn để mua loại vỏ cây này ngâm rượu với hy vọng cải thiện sinh lực, nhưng nguy cơ nhận lại có thể là những tác động tiêu cực đối với sức khỏe.
Trong một vụ việc được cơ quan quản lý thị trường công bố, hàng nghìn gói sản phẩm được quảng cáo là “vỏ cây cường dương châu Phi” đã bị thu giữ sau khi xuất hiện phản ánh người sử dụng gặp các triệu chứng như hồi hộp, đau đầu và khó chịu.
Hiện nay, việc bổ sung chiết xuất Cabinda vào thực phẩm tại Trung Quốc có thể bị xử lý theo quy định pháp luật.
Bài học phía sau những “thần dược” giá trên trời
Nhìn lại hành trình thăng trầm của các loại dược liệu từng được tung hô là “thần dược”, có thể thấy nhiều điểm chung đáng suy ngẫm.
Thứ nhất, phần lớn đều được quảng bá xoay quanh những khái niệm hấp dẫn như bổ thận, tăng cường sinh lực hay kéo dài tuổi xuân, đánh trúng tâm lý lo lắng về sức khỏe của người trung niên.
Thứ hai, con đường hình thành bong bóng giá gần như giống nhau: quảng bá rầm rộ, dòng tiền đổ vào, người dân ồ ạt mở rộng sản xuất, nguồn cung tăng mạnh rồi thị trường nhanh chóng hạ nhiệt.
Thứ ba, cơ quan quản lý luôn phải chạy đua với các chiêu thức tiếp thị mới, nhưng các biện pháp giám sát đang ngày càng được siết chặt hơn.
Đối với người tiêu dùng, cách nhận biết đơn giản nhất là kiểm tra sản phẩm có giấy phép lưu hành hợp pháp hoặc chứng nhận thực phẩm bảo vệ sức khỏe theo quy định hay không.
Nếu không có những chứng nhận này, về mặt pháp lý, đó chỉ là một loại thực phẩm thông thường và không được phép quảng cáo như thuốc chữa bệnh hoặc sản phẩm có công dụng thần kỳ.
Suy cho cùng, sức khỏe không đến từ những món hàng được thổi giá hàng chục triệu đồng. Một chế độ ăn cân bằng, vận động hợp lý và nghỉ ngơi điều độ vẫn là những “liều thuốc” bền vững và đáng tin cậy nhất.
