[Zhihu] "Tại sao phải tránh xa tầng lớp đáy xã hội?"

[Zhihu] "Tại sao phải tránh xa tầng lớp đáy xã hội?"

Thật ra, đây có thể là một cách đặt vấn đề sai ngay từ đầu.

Điều đáng tránh không phải người nghèo hay người ở vị thế thấp trong xã hội. Thứ nên tránh là những người mang "bộ ba nhân cách đen tối": ích kỷ cực đoan, thích thao túng người khác và thiếu sự đồng cảm.

Dưới bài thảo luận này, nhiều người đã kể lại những trải nghiệm khiến họ có góc nhìn khác về cái gọi là "tầng lớp đáy".

[65.000 like]

Bố tôi là bác sĩ ngoại khoa.

Năm 2012, vì nghiện rượu lâu năm nên ông bị cơ tim giãn. Bác sĩ ở địa phương đều bảo chắc khó qua nổi nửa năm. Mẹ tôi lúc đó đưa bố và tôi mới 7 tuổi lên Bắc Kinh tìm cách chữa.

Bác sĩ khám cho bố tôi là một vị chủ nhiệm họ Chu, tóc đã bạc hai bên thái dương, nói chuyện rất ôn hòa.

Ông vừa trấn an tinh thần bố tôi, vừa kê đơn thuốc. Thậm chí còn không cho mua thuốc ở Bắc Kinh, bảo về địa phương lấy cũng như nhau, chỉ là rẻ hơn nhiều.

Thời đó bác sĩ vẫn được hưởng hoa hồng từ thuốc.

Từ lần đó, bố tôi luôn nói: "Đó mới là bác sĩ thật sự."

Ông cai rượu hoàn toàn, uống thuốc đúng giờ, mỗi năm đều lên Bắc Kinh tái khám.

...

Điều khiến tôi nhớ nhất là một bệnh nhân nông dân bị bệnh thận.

Ông bố ngồi xe lăn, bên cạnh là người vợ nhà quê và cậu con trai lái xe tải. Trong lúc bố tôi dặn dò trước phẫu thuật, người con trai lấy hẳn sổ tay ra ghi chép từng câu một.

Anh ấy hỏi rất kỹ, kỹ đến mức hỏi cả cháo gạo với cháo bí đỏ khác nhau thế nào.

Nhưng họ thật sự rất tôn trọng bác sĩ.

Họ biết mình không hiểu nên lắng nghe rất nghiêm túc.

Đến giờ nhà tôi vẫn thường nhận được khoai lang, lạc, dầu lạc, rau củ do bệnh nhân tự trồng mang tới biếu.

Có một bác đã 7 năm nay, cứ mỗi lần lên thành phố là lại hỏi xem bố tôi có trực không để mang ít khoai nhà trồng tới.

Năm đó, với bác sĩ Chu, gia đình tôi có lẽ cũng chỉ là những người rất bình thường, thậm chí là tầng lớp thấp trong xã hội.

Nhưng ông chưa bao giờ đối xử với chúng tôi như vậy.

Đừng vội dán nhãn người khác.

Nghèo không đồng nghĩa với xấu.

Cũng như giàu chưa chắc đã tử tế.

[17.000 like]

Có một bản tin giờ gần như không tìm lại được nữa.

Hồi đó có một cán bộ nữ trẻ mới ra trường phụ trách công tác hỗ trợ hộ nghèo ở một vùng quê.

Có một hộ dân cực kỳ không hợp tác.

Trong một lần cô ấy cùng cán bộ địa phương tới nhà làm việc, mẹ của người trong hộ đó nói thẳng:

"Nếu cô không chịu lấy con trai tôi, tôi sẽ khiến công việc hỗ trợ này không làm nổi nữa. Tôi sẽ làm cô mất việc."

[9.500 like]

Một người bạn tôi từng làm quản lý cửa hàng cho một nhà mạng.

Một hôm có ông cụ tới nhờ giúp đỡ.

Ông bảo cháu nhỏ nghịch điện thoại, lỡ nạp hết mấy trăm tệ trong ví điện tử vào tài khoản điện thoại. Đó là tiền mua thuốc cho vợ, con cái thì không liên lạc được.

Theo quy định thì tiền cước đã nạp không được hoàn trực tiếp, phải qua rất nhiều bước xét duyệt.

Thấy ông cụ đáng thương quá, bạn tôi kéo ông vào góc khuất camera rồi nhỏ giọng:

"Ông cứ gọi lên tổng đài khiếu nại đi. Cháu chỉ ông nên nói thế nào để họ xử lý nhanh hơn."

Một lúc sau, ông cụ quay lại.

Nhưng không phải quay lại cảm ơn.

Ông dẫn theo trưởng phòng và phó phòng chăm sóc khách hàng.

Vừa nhìn thấy bạn tôi, ông chỉ thẳng:

"Chính nó! Chính nó bảo tôi đi khiếu nại!"

Sau chuyện đó, bạn tôi bị đem ra làm ví dụ xấu suốt nhiều năm.

[6.300 like]

Tôi không nói chuyện gì cao siêu.

Chỉ riêng việc làm việc với đội thợ sửa nhà cũng đủ khiến tôi ám ảnh.

Không đúng giờ, không đúng hẹn, nói trước quên sau.

Những phép cộng trừ đơn giản đôi khi cũng tính sai.

Chỉ cần không để mắt một lúc là họ làm theo ý mình.

Nhắc thì giả vờ không hiểu, góp ý thì mặc kệ.

Tôi sửa nhà có hai lần.

Hai lần là đủ để cảm thấy cuộc đời này thật sự quá mệt mỏi rồi.

[12.000 like]

Thật ra nhiều người thuộc tầng lớp trung lưu không nhận ra rằng, một phần chức năng của họ chính là làm lớp đệm ngăn cách giữa tầng trên và tầng dưới.

Nên nói "tránh xa tầng lớp đáy" nghe thì hay, nhưng trên thực tế gần như không thể.

Ví dụ bạn là một công chức cơ sở và ngày nào cũng than phiền phải tiếp xúc với đủ kiểu người.

Nhưng đó chẳng phải chính là công việc của bạn sao?

Bởi vì bạn làm rồi thì cấp trên không cần làm nữa.

Lãnh đạo chỉ cần giao chỉ tiêu, đưa ra yêu cầu và nói vài câu đẹp đẽ là xong.

Còn người đi gõ cửa từng nhà, giải thích từng chính sách, xử lý từng rắc rối lại là bạn.

Rồi bạn bắt đầu thấy khó chịu.

Người này lười, người kia không hiểu ý, chuyện gì cũng phải nhắc, phải quản.

Nhưng điểm khác biệt giữa bạn và họ là gì?

Là bạn chăm chỉ hơn, quen tuân thủ quy tắc hơn, hiểu được những gì hệ thống yêu cầu.

Đó cũng là lý do hệ thống thích sử dụng bạn.

Giao cho bạn một mục tiêu, phần còn lại bạn tự xuống bên dưới mà vật lộn.

Còn người ở tầng cao hơn thì khác.

Họ có đủ tiền hoặc quyền lực để cắt giảm tối đa việc tiếp xúc trực tiếp với tầng dưới.

Ở những khu dân cư cao cấp, shipper hay người giao hàng nhiều khi còn không được vào trong. Mọi thứ đều qua bảo vệ hoặc quản lý tòa nhà.

Người giàu thuê quản gia cũng vì lý do tương tự.

Quản gia là người xử lý mọi việc trong nhà, để chủ nhà chỉ cần trao đổi với duy nhất một người.

Bạn sửa nhà phải tự giám sát.

Thuê người giúp việc phải tự kiểm tra.

Bởi vì bạn là trung lưu.

Bạn không có khả năng tạo ra một lớp "tường lửa" giữa mình với những người trực tiếp cung cấp dịch vụ.

Người giàu thì có.

Họ biến những người tiếp xúc trực tiếp với mình thành tầng lớp trung lưu, còn bạn mới chính là lớp đệm đó.

Điều thú vị là khi bạn cảm thấy bị người phía dưới làm phiền, rất có thể người phía trên cũng đang nghĩ điều tương tự về bạn.

Chỉ là họ không nói ra.

Có thể họ thấy bạn tầm nhìn hạn chế.

Có thể họ thấy bạn chỉ quen làm theo quy trình, hễ gặp tình huống không có đáp án sẵn là lúng túng.

Có thể họ thấy bạn luôn lo lắng, áp lực và thiếu cảm giác an toàn.

Nhưng họ sẽ không nói.

Thậm chí họ vẫn cư xử rất lịch sự, rất dễ chịu.

Khiến bạn nghĩ rằng họ thật sự quan tâm đến mình.

Trong khi thực tế, rất có thể họ chẳng mấy để tâm.

Họ không tham gia vào cuộc cạnh tranh tăng lương vài triệu đồng của bạn.

Cũng giống như bạn không muốn lao vào những cuộc cãi vã vài chục nghìn đồng của người khác.

Tôi chỉ đang mô tả một thực tế xã hội.

Không có nghĩa tôi cho rằng điều đó là đúng hay nên như vậy.

[18.000 like]

Sau khi tốt nghiệp đại học, tôi từng làm giáo viên cấp ba suốt bốn năm.

Làm giáo viên quen rồi, lúc nào cũng nghĩ rằng có chuyện gì thì ngồi xuống nói chuyện cho đàng hoàng.

Sau đó tôi thi công chức, được phân về một đồn công an cơ sở.

Từ đó, đối tượng tôi tiếp xúc mỗi ngày là cờ bạc, mại dâm, nghiện ngập, trộm cắp...

Ngoài ra còn có rất nhiều người gần như không được học hành đầy đủ.

Điểm chung của họ là thiếu hiểu biết pháp luật, hành xử rất bản năng, thường nhìn người mà cư xử và dễ được đằng chân lân đằng đầu.

Thời gian đầu tôi vẫn ngây thơ nghĩ rằng ai cũng là người trưởng thành, chắc chắn có thể nói chuyện bằng lý lẽ.

Sau này mới nhận ra, nhiều khi thứ hiệu quả nhất không phải đạo lý mà là lợi ích.

Dù chỉ là một lợi ích nhỏ đến mức đáng giá đúng một quả trứng.

Tôi càng mềm mỏng thì họ càng lấn tới.

Tôi càng cứng rắn thì họ càng dè chừng.

Người nhà bảo tôi thay đổi hoàn toàn.

Từ một anh giáo viên hiền lành trở thành một kẻ chẳng khác gì dân anh chị.

[21.000 like]

Có một câu nói thế này:

"Nếu một ngày nào đó bạn và một con lợn cùng rơi xuống vũng bùn, việc đầu tiên nên làm là leo lên bờ, chứ không phải ở dưới đó đánh nhau với nó."

[17.000 like]

Điều đáng sợ nhất không phải nghèo.

Mà là bị đồng hóa.

Hồi mới lên thành phố tìm việc, trước khi thuê được phòng tôi từng ở trong một hostel giá rẻ gần ga tàu điện ngầm.

25 tệ một đêm.

Có điều hòa, nước nóng, wifi đầy đủ.

Lúc mới đến, tôi từng nghĩ nơi đó chắc toàn những người trẻ đang theo đuổi ước mơ.

Kết quả một phòng tám người.

Tám người đều đang ở bên lề xã hội.

Có người gây chuyện ở quê nên không dám về.

Có người cãi nhau với gia đình rồi bỏ đi.

Có người nghiện cá độ.

Có đứa bỏ học, không có tiền thuê nhà nên đi giặt chăn ga thuê cho chủ trọ để trừ tiền phòng.

Cũng có những người cả ngày chẳng biết làm gì, ban đêm biến mất, ban ngày ngủ như chết.

Điểm chung duy nhất là không ai có việc làm ổn định.

Ban đầu tôi vẫn đi tìm việc.

Sau đó dần dần chẳng muốn tìm nữa.

Trời nóng, nằm điều hòa cả ngày.

Dù có đi làm thì lương cũng chỉ khoảng 3.500 tệ.

Nghĩ tới nghĩ lui lại thấy thôi kệ.

Ngủ thêm một ngày nữa cũng chẳng sao.

Rồi một ngày thành hai ngày.

Hai ngày thành một tuần.

Mỗi sáng thức dậy, nộp 25 tệ, ăn hộp cơm rẻ tiền rồi lại về nằm.

Xung quanh toàn những người còn thảm hơn mình.

Nhìn họ xong lại thấy bản thân cũng chưa đến nỗi.

Không ai đi làm nên cũng chẳng ai thấy xấu hổ.

Mọi người như những tấm gương phản chiếu lẫn nhau.

Nhìn riết rồi quen.

Đến lúc đó tôi mới nhận ra mình đang bị cuốn xuống.

Hostel không có cửa sổ.

Nhiều hôm ngủ dậy chẳng biết là ngày hay đêm.

Mọi người sinh hoạt lộn xộn, thức ngủ đủ giờ giấc.

Tôi liên tục bị đánh thức rồi lại ngủ tiếp.

Dần dần đầu óc cũng trở nên mơ hồ.

Một đêm, tôi bị mùi cơ thể của cậu nhóc nằm giường dưới làm tỉnh giấc.

Tôi ngồi dậy và tự hỏi:

"Mình ở đây để làm gì?"

Chỉ vì 25 tệ một đêm nên chẳng phải lo nghĩ gì sao?

Hay vì thấy người khác còn khổ hơn mình nên bản thân cũng cho phép mình buông xuôi?

Tôi lấy giấy bút ra tính thử.

Sau hàng chục lần trả 25 tệ, tổng chi phí ở hostel thực ra chẳng rẻ hơn thuê nhà bao nhiêu.

Thậm chí còn đắt hơn.

Ngay đêm đó tôi mở điện thoại tìm việc.

Lúc ấy đừng nói 3.500 tệ.

2.500 tệ tôi cũng nhận.

Sáng hôm sau tôi xách hành lý rời đi.

Sau này mỗi lần nhớ lại quãng thời gian đó, tôi vẫn thấy rùng mình.

Vì nơi đó không hủy hoại bạn trong một ngày.

Nó khiến bạn từ từ mất đi động lực.

Bạn chỉ cần kiếm đủ 25 tệ cho hôm nay.

Ngày mai tính sau.

Và xung quanh luôn có những người sống tệ hơn bạn để khiến bạn cảm thấy hiện tại như vậy cũng không sao.

Cuối cùng, không phải bạn chủ động hòa nhập với họ.

Mà là bị họ nuốt chửng lúc nào không hay.

[35.000 like]

Tôi thật lòng nể phục cán bộ xóa đói giảm nghèo, công an cơ sở và nhân viên giao dịch ngân hàng.

Khả năng chịu đựng áp lực tâm lý của họ đúng là ở một đẳng cấp khác.

[30.000 like]

Ai từng sửa nhà chắc đều nhận ra một chuyện.

Bạn càng tôn trọng thợ, càng thông cảm cho họ, càng tạo điều kiện cho họ thì họ càng dễ làm ẩu.

Làm sai thì tìm cách lấp liếm.

Bị phát hiện thì cãi.

Thế nên cuối cùng bạn buộc phải đứng đó giám sát, thúc liên tục, yêu cầu chặt chẽ thì họ mới làm đàng hoàng.

Lúc đầu tôi không hiểu.

Theo logic thông thường thì phải là:

"Tôi tin tưởng anh, tôn trọng anh, vậy anh sẽ có động lực làm tốt hơn."

Mãi đến khi có con, ngồi kèm nó làm bài tập, tôi mới hiểu ra.

Nhiều người thợ này hồi nhỏ chính là kiểu học sinh không giám sát thì không học bài.

Không ai nhìn thì ngồi chơi.

Một chữ viết cả buổi.

Bị hỏi đến thì nói dối, chống chế.

Lớn lên không học tiếp nữa, đi làm nghề sửa chữa, xây dựng.

Nhưng những thói quen từ thời đi học vẫn còn nguyên.

[6.600 like]

Tôi thường theo dõi các chủ đề liên quan đến lao động.

Và tôi phát hiện một hiện tượng rất phổ biến.

Nhiều công nhân làm việc trên dây chuyền sản xuất không hề oán trách ông chủ vì lương thấp.

Không trách công ty vì thiếu nhân sự.

Không trách khối lượng công việc quá tải.

Thứ họ ghét lại là đồng nghiệp đi vệ sinh khiến mình phải làm thay thêm vài phút.

Ghét đến nghiến răng nghiến lợi.

Nếu ngay cả những người đang ở cùng một hoàn cảnh cũng suy nghĩ như vậy, thì việc con người chia phe, đối đầu và công kích nhau vì đủ loại khác biệt khác cũng chẳng có gì lạ.

Từ vùng miền, dân tộc cho đến các mâu thuẫn xã hội.

Nhiều vấn đề vốn không thể cân đo đong đếm rõ ràng như số con ốc đã siết hay số tiền lương nhận được.

Có lẽ vì vậy mà câu hỏi đầu tiên luôn là:

Ai là bạn, ai là đối thủ?

[9.600 like]

Có một anh hay đi công tác ở Ấn Độ kể lại chuyện này trong một buổi livestream.

Mỗi lần ra vào khách sạn, anh đều lịch sự gật đầu và mỉm cười với bảo vệ.

Một hôm anh về muộn, trời đã tối hẳn.

Như thường lệ, anh vẫn gật đầu chào.

Kết quả là người bảo vệ đó bất ngờ có hành động quấy rối và định khống chế anh.

May mà phản ứng nhanh nên anh chạy được vào khách sạn.

Sau đó anh kể lại chuyện này với một đồng nghiệp người địa phương.

Người kia bảo:

"Với một số người ở đây, anh đừng quá thân thiện hay quá lịch sự. Họ có thể hiểu nhầm rằng anh đang ở vị thế thấp hơn họ nên mới cư xử như vậy."

Một người khác mở nhà máy ở châu Phi cũng chia sẻ trải nghiệm tương tự.

Thời gian đầu anh rất đề cao sự bình đẳng, đối xử với công nhân vô cùng lịch sự.

Kết quả là tình trạng đi làm muộn, nghỉ ngang, trộm cắp vặt xảy ra liên tục, nhà máy gần như không vận hành nổi.

Sau đó, một doanh nhân địa phương khuyên anh thay đổi cách quản lý.

Theo lời kể của anh, sau khi siết chặt kỷ luật lao động, tình hình mới dần ổn định.

Kết luận của anh khá cực đoan:

"Có những người chỉ sợ quyền uy chứ không biết trân trọng sự tử tế."

(Lưu ý: đây là trải nghiệm và quan điểm cá nhân của người trả lời, không phải nhận định mang tính khái quát về bất kỳ quốc gia, chủng tộc hay nhóm người nào.)

[7.500 like]

Đơn vị tôi từng tổ chức chương trình hỗ trợ học sinh bỏ học quay lại trường.

Tôi nhận đỡ đầu cho một bé gái.

Lúc học cấp hai, mỗi tháng tôi gửi 400 tệ.

Lên cấp ba thì tăng lên 700 tệ.

Ngoài ra, lễ Tết tôi đều lì xì thêm, tính ra mỗi năm cũng hết một khoản không nhỏ.

Năm ngoái, cô bé xin địa chỉ để gửi cho tôi ít táo tàu nhà trồng.

Tôi thấy ngại nên vẫn nhận.

Không ngờ vài tháng sau, cả gia đình em lần theo địa chỉ đó tìm đến tận nhà tôi.

Tôi đành phải tiếp đón từ đầu đến cuối.

Bảy ngày hết hơn 9.000 tệ.

Lúc ấy trong lòng đã hơi khó chịu rồi.

Đến năm nay, em thi đại học không đạt kết quả như mong muốn.

Và rồi em bắt đầu hỏi liệu tôi có thể tìm giúp một công việc ở Bắc Kinh hay không.

Giờ tôi thật sự đau đầu.

Có lẽ lúc quyết định tài trợ, tôi nên xem trước học lực của em thì hơn.

[4.600 like]

Kể một chuyện mà chắc rất nhiều người từng gặp.

Sửa điều hòa.

Điều hòa nhà bạn đột nhiên không lạnh, không nóng hoặc hoạt động kém.

Bạn gọi thợ đến.

Sau một hồi kiểm tra, người ta nói một tràng thuật ngữ kỹ thuật mà bạn nghe chẳng hiểu gì.

Nhưng tựu trung lại chỉ có một ý:

"Bệnh nặng lắm."

Thiếu gas.

Hỏng bo mạch.

Hỏng máy nén.

Hỏng van bốn chiều.

Toàn những thứ nghe rất nghiêm trọng.

Bạn đâu có biết gì nên đành gật đầu đồng ý sửa.

Gặp người còn có tâm thì mất vài trăm tệ.

Gặp người không có tâm thì mất cả nghìn.

Sửa xong chạy ngon lành.

Rồi đến mùa sau.

Lại hỏng.

Lại gọi thợ.

Lại sửa.

Cứ thế bị cắt từng lớp như cắt hành.

Trong khi thực tế, nhiều trường hợp chỉ là tụ khởi động bị lão hóa.

Một cái tụ giá vài chục tệ là cùng.

Thay xong là chạy bình thường.

Nhưng người ta không làm vậy.

Tiện đây chia sẻ vài kinh nghiệm:

Phần lớn lỗi điều hòa dân dụng liên quan đến tụ khởi động.

Điều hòa lắp đúng kỹ thuật thì gần như không tự nhiên thiếu gas.

Lúc lắp mới phải hút chân không đầy đủ, tối thiểu khoảng 20–30 phút.

Trời mưa hoặc độ ẩm quá cao thì không nên lắp.

Nếu đường ống dài, nên dùng nguyên ống đồng thay vì nối thêm.

Công suất điều hòa nên dư một chút so với diện tích phòng.

Nhà tôi có chiếc điều hòa dùng gần 30 năm.

Trong suốt thời gian đó chỉ thay tụ hai lần.

Tổng chi phí chưa tới 100 tệ.

Ngày trước tôi còn tự tháo lắp, di dời vài chiếc điều hòa trong nhà.

Tiết kiệm được cả đống tiền.

Và cảm nhận lớn nhất là:

Lợi nhuận của nghề chuyển điều hòa thật sự rất cao.

Còn cục nóng điều hòa 5 ngựa thì thật sự rất nặng.

[3.000 like]

Điều khiến tôi khó hiểu nhất khi làm việc với những người ở hoàn cảnh xã hội khó khăn là thế này:

Dù chuyện ban đầu lớn hay nhỏ.

Dù vấn đề thực tế nằm ở đâu.

Cuối cùng mọi cuộc trao đổi đều có xu hướng biến thành câu chuyện về cảm xúc của đối phương.

Và đó cũng là lý do tôi ngày càng không thích giao tiếp với bất kỳ ai.

Bởi vì rất nhiều vấn đề đáng lẽ có thể giải quyết bằng lý lẽ hoặc quy tắc, cuối cùng lại biến thành việc xử lý cảm xúc.